Sorun
Çoğu şirkette kritik bir süreç hâlâ tek bir kişinin masaüstündeki bir Excel dosyasına bağlıdır: stok takibi, fiyatlandırma tablosu, saha ekibi planlaması, prim hesabı. O dosya bozulduğunda, o kişi izne çıktığında ya da aynı dosyanın iki versiyonu aynı anda düzenlendiğinde iş durur. Formüller zamanla kimsenin dokunmaya cesaret edemediği bir yapıya dönüşür; iş kuralları hiçbir yerde yazılı değildir, hücrelerin içindedir.
Bu bir istisna değil, kural. Sorun Excel’in kendisi değil; kritik bir sürecin denetimsiz, test edilmemiş ve tek kişiye bağlı bir dosyada yaşaması.
Ölçek büyüdüğünde bu sessiz hatalar görünür olur. 2020 sonbaharında İngiltere Halk Sağlığı Kurumu (PHE), eski XLS dosya formatının kapasite sınırına takılan bir veri aktarımı yüzünden yaklaşık 16.000 pozitif Covid vakasını bir hafta boyunca günlük raporlara eklemedi. Dosya hata vermedi; veriler sessizce dışarıda kaldı.
2025’in yeni riski: “bir hafta sonunda yapay zekâyla yaptık”
Yapay zekâ ile uygulama üreten araçlar, Excel’den kurtulmayı hiç olmadığı kadar kolay gösteriyor ve birçok ekip bunu deniyor. Ama çalışan bir ekran ile güvenli bir sistem aynı şey değil. 2025’te Lovable ile üretilmiş uygulamalarda tespit edilen CVE-2025-48757 açığı, yetersiz veritabanı erişim kuralları nedeniyle oturum açmamış birinin bile tablolardaki veriyi okuyup değiştirebildiğini gösterdi; bir araştırmada incelenen 1.645 uygulamanın 170’inde kişisel veriler herkese açıktı. Excel’deki müşteri ve fiyat verinizi böyle bir uygulamaya taşımak, riski bir masaüstünden internete taşımak olabilir.
Yaklaşım
Kırılgan aracı satır satır kopyalamıyoruz. Önce gerçekte hangi iş kuralını taşıdığını çıkarıyor, sonra o kuralı test edilebilir ve denetlenebilir bir sisteme taşıyoruz.
-
Formülleri iş kuralına çevirmek
Her formülün hangi iş kuralını temsil ettiğini, hangi “istisnanın” aslında yazılmamış bir kural olduğunu, hangi hücrenin elle düzeltildiğini birebir çıkarıyoruz. Dosyanın sahibiyle birlikte her kuralı sade Türkçe cümlelerle yazıya döküyoruz. Bu doküman, yeni sistem hiç yapılmasa bile tek başına değerlidir.
-
Eşdeğerlik testleri: eski ve yeni aynı sonucu vermeli
Excel’in geçmiş aylardaki gerçek girdilerini ve çıktılarını alıp yeni sistemin aynı girdilerle aynı sonucu ürettiğini otomatik testlerle doğruluyoruz. Fark çıktığında ya yeni sistemde bir hata vardır ya da Excel’de yıllardır fark edilmemiş bir hata; ikisi de geçişten önce bulunur.
-
Go backend ve React önyüz ile yeniden inşa
Gerçek, çok kullanıcılı, veritabanı destekli bir web uygulaması kuruyoruz. Clean Architecture ile iş kuralları veri erişiminden ve ekranlardan ayrı tutulur; her kuralın testi olduğu için yarın yeni bir kural eklemek, bir formülü değiştirmek kadar riskli olmaz. Rol bazlı erişim ve her değişikliğin kim tarafından, ne zaman yapıldığını gösteren değişiklik geçmişi ilk günden açıktır.
-
Excel'i yasaklamak yerine köprü kurmak
Finans ve operasyon ekipleri analizi Excel’de yapmayı sever; bunu yasaklamıyoruz. Yeni sistem tek doğru kaynak olur, ama kontrollü Excel dışa aktarımı ve doğrulamalı içe aktarım sunar. Kimse alıştığı aracı bırakmak zorunda kalmaz; fark şu ki, asıl veri artık veritabanındadır.
-
Kayıpsız veri taşıma ve paralel çalıştırma
Geçmiş kayıtlar dahil tüm veri temizlenerek taşınır; taşıma sırasında bulunan tutarsızlıklar (aynı müşterinin üç farklı yazımı gibi) raporlanır. İstenirse eski ve yeni sistem bir süre paralel çalışır ve sonuçlar karşılaştırılır; ekip güven kazandığında eski dosya salt okunur arşive alınır.
Hedef, Excel’i “daha hızlı bir Excel” ile değiştirmek değil; o dosyanın temsil ettiği iş kuralını kaybolmayan, test edilen ve denetlenebilen bir sisteme taşımak.
Her tabloyu değiştirmek gerekmez. Dosyayı 2-3 kişi kullanıyorsa, hatanın maliyeti düşükse ya da aynı işi tam karşılayan uygun fiyatlı bir hazır yazılım varsa, açıkça “değiştirmeyin” diyoruz. Özel geliştirme; süreç kritik olduğunda, birden çok kişi aynı anda çalıştığında ve dosya başka sistemlerle (muhasebe, e-Fatura, CRM) arasında elle köprü kurulan bir ara durağa dönüştüğünde anlamlıdır.
Teslim Edilenler
Analiz
- Mevcut Excel/e-posta sürecinin analiz raporu: formüllerin temsil ettiği iş kuralları, yazılmamış istisnalar, elle düzeltilen noktalar
- “Değiştirmeli miyiz?” değerlendirmesi: hazır yazılım, düşük kodlu araç ve özel geliştirme seçeneklerinin dürüst karşılaştırması
Sistem
- Go backend ve React önyüz ile çok kullanıcılı web uygulaması
- Excel’in geçmiş verisiyle çalışan otomatik eşdeğerlik testleri
- Rol bazlı erişim ve değişiklik geçmişi (audit log)
- Kontrollü Excel dışa aktarımı ve doğrulamalı içe aktarım
- İhtiyaca göre muhasebe/ERP, e-Fatura ya da CRM entegrasyonu
- Güvenlik sıkılaştırması, otomatik yedekleme ve geri yükleme testi
Geçiş
- Temizlenmiş veri taşıma (Excel’den veritabanına) ve tutarsızlık raporu
- Paralel çalıştırma dönemi (isteğe bağlı) ve sonuç karşılaştırma raporu
- Ekip için kısa kullanım eğitimi ve geçiş sonrası 2 haftalık destek penceresi
Sık sorulanlar
Düşük kodlu bir araçla (Airtable, Softr vb.) yapsak olmaz mı? Bazen olur ve bunu söyleriz. Süreç basitse, kullanıcı sayısı azsa ve verinin o platformda durması sizin için sorun değilse hızlı bir çözümdür. Karmaşık iş kuralları, yerli sistemlerle entegrasyon, kullanıcı başı lisans maliyeti ya da verinin kendi sunucunuzda kalması gerektiğinde özel geliştirme öne çıkar.
Yapay zekâ ile uygulama üreten araçlar varken neden özel geliştirme? Bu araçlar prototip için çok iyidir. Ama erişim kuralları, yedekleme, değişiklik geçmişi ve testler gibi üretim gereksinimleri kendiliğinden gelmez; 2025’te bu araçlarla üretilmiş uygulamalarda yaşanan veri ifşaları bunu gösterdi. Elinizde böyle bir prototip varsa, onu güvenli bir üretim sistemine dönüştürmeye de yardımcı olabiliriz.
Geçiş sırasında iş durur mu? Hayır. Eski dosya, yeni sistem eşdeğerlik testlerini geçip ekibiniz onaylayana kadar kullanılmaya devam eder.
Formülleri yazan kişi artık şirkette değil. Yine de mümkün mü? Evet. Formüller ve geçmiş veriler kuralın ne olduğunu büyük ölçüde gösterir; belirsiz kalan noktalar dosyayı bugün kullanan ekiple netleştirilip yazıya dökülür.